سفر به دبی، شهری که ابرها را لمس می کند! - اکسپرس بلاگ

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

از رؤیای صحرا تا واقعیت ابرها: ریشه‌های تحول

برای درک دبی امروز، باید به گذشته آن بازگشت؛ به زمانی که تنها یک سکونتگاه کوچک بر کرانه خور (Dubai Creek) بود و اقتصادش بر پایه ماهیگیری و صید مروارید می‌چرخید. این دگرگونی خارق‌العاده، بیش از هر چیز مدیون بینش مردی بود که بسیار فراتر از زمان خود می‌اندیشید.

چشم‌انداز شیخ راشد: معمار دبی نوین

پایه‌های دبی مدرن بر شانه‌های شیخ راشد بن سعید آل مکتوم (حاکم دبی از 1958 تا 1990) بنا نهاده شد. او در دورانی که اقتصاد منطقه به صنعت شکننده مروارید وابسته بود، با درک افول این صنعت به دلیل ظهور مرواریدهای پرورشی ژاپن، دریافت که آینده دبی نه در منابع محدود نفتی، بلکه در تبدیل شدن به یک مرکز تجاری و ارتباطی جهانی نهفته است. این بینش استراتژیک، سرآغاز دگرگونی‌های بزرگ بود.

نقاط عطف استراتژیک در مسیر توسعه

چشم‌انداز شیخ راشد با چند تصمیم کلیدی و جسورانه به واقعیت پیوست:

• لایروبی خور دبی: خور دبی، شریان حیاتی تاریخی شهر بود که به دلیل رسوبات طبیعی، برای کشتی‌های بزرگ غیرقابل استفاده شده بود. شیخ راشد در دهه 1960، پروژه پرهزینه لایروبی و تعمیق خور را آغاز کرد. این اقدام به کشتی‌های بزرگ اجازه داد تا در قلب شهر لنگر بیندازند و تجارت و صادرات مجدد را به شکل چشمگیری رونق بخشید.
• استفاده هوشمندانه از درآمدهای نفتی: با کشف نفت در دهه 1960، درآمدهای حاصل از آن برخلاف بسیاری از کشورهای منطقه، نه به عنوان هدف، بلکه به عنوان ابزاری برای تسریع توسعه زیرساخت‌ها و تنوع‌بخشی به اقتصاد به کار گرفته شد. این درآمدها صرف ساخت فرودگاه بین‌المللی، جاده‌ها، پل المکتوم و مرکز تجارت جهانی دبی شد که پایه‌های رشد آینده شهر را مستحکم کردند.
• ساخت بندر جبل علی و منطقه آزاد (JAFZA): جاه‌طلبانه‌ترین پروژه شیخ راشد، ساخت بندر جبل علی، بزرگ‌ترین بندر دست‌ساز جهان، بود که در سال 1979 افتتاح شد. در کنار آن، منطقه آزاد جبل علی (JAFZA) در سال 1985 با ارائه مزایای بی‌نظیری چون مالکیت 100٪ خارجی و معافیت‌های کامل مالیاتی و گمرکی، به آهنربایی برای جذب هزاران شرکت بین‌المللی تبدیل شد.

شاهکارهای مهندسی: تسخیر زمین و دریا

جاه‌طلبی دبی که با لایروبی خور آغاز شد، در قرن بیست و یکم به شکل پروژه‌هایی درآمد که طبیعت را به تسخیر خود درآوردند و خط ساحلی محدود شهر را برای توسعه گردشگری و املاک لوکس گسترش دادند.

نخل جمیرا: جزیره‌ای از رویا

نخل جمیرا، بزرگ‌ترین جزیره مصنوعی جهان، یک شگفتی مهندسی است که به شکل درخت نخل با یک تنه، 17 شاخه و یک هلال موج‌شکن 11 کیلومتری طراحی شده است. ساخت این پروژه که در سال 2001 آغاز شد، با چالش‌های عظیمی همراه بود:

• ساخت و تثبیت: برای ساخت جزیره از 120 میلیون متر مکعب شن لایروبی شده از کف دریا و 7 میلیون تن سنگ استفاده شد. برای تثبیت این شن‌های سست و جلوگیری از پدیده روان‌گرایی (Liquefaction) در صورت وقوع زلزله، از تکنیک نوآورانه "تراکم ارتعاشی" (Vibro-compaction) استفاده شد. در این روش، میله‌های مرتعش‌کننده بزرگ، ذرات ماسه را متراکم کرده و پایداری زمین را به شدت افزایش دادند.
• دقت و حفاظت: مهندسان با استفاده از سیستم GPS با دقت بالا، شن‌ها را دقیقاً در مکان‌های تعیین شده پاشیدند. موج‌شکن هلالی‌شکل نیز برای محافظت از جزیره در برابر امواج و طوفان‌ها ساخته شد و برای تضمین گردش آب، دو دهانه 100 متری در آن تعبیه گردید.
• چالش‌های زیست‌محیطی: با این حال، این پروژه با انتقادات زیست‌محیطی جدی مواجه شد. لایروبی گسترده منجر به تخریب زیستگاه‌های دریایی، دفن شدن صخره‌های مرجانی و تغییر در اکوسیستم منطقه گردید.

جزایر جهان: جاه‌طلبی در برابر بحران

پروژه "جزایر جهان"، مجموعه‌ای جاه‌طلبانه‌تر متشکل از حدود 300 جزیره مصنوعی به شکل نقشه جهان، در سال 2003 آغاز شد.

• مقیاس و تأثیر بحران: برای ساخت این جزایر بیش از 320 میلیون متر مکعب شن به کار رفت. اما بحران مالی جهانی در سال 2008 ضربه سنگینی به این پروژه وارد کرد و ساخت‌وساز در آن تقریباً به طور کامل متوقف شد.
• وضعیت فعلی: امروزه، با اینکه 60٪ از جزایر قبل از بحران فروخته شده بودند، بسیاری از آنها به صورت تپه‌های شنی خالی باقی مانده‌اند. با این حال، پروژه در حال تبدیل شدن به مجموعه‌ای از مقاصد فوق لوکس است. پروژه‌هایی مانند "قلب اروپا" (The Heart of Europe) با ویلاهای شناور و خیابان‌های برفی مصنوعی در حال توسعه است و جزیره "لبنان" برای رویدادهای خصوصی استفاده می‌شود.

برج العرب: بادبان خلیج فارس

برج العرب که بر روی یک جزیره مصنوعی ساخته شده، به عنوان یکی از مجلل‌ترین هتل‌های جهان شهرت دارد. طراحی بادبانی‌شکل و منحصر به فرد آن، این هتل را به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای دبی تبدیل کرده است.

لمس ابرها: سمفونی آسمان‌خراش‌ها

خط افق دبی، تجلی مدرن همان چشم‌انداز اولیه است که توسط جانشینان شیخ راشد، به‌ویژه شیخ محمد بن راشد آل مکتوم، با قدرت ادامه یافت. این برج‌ها نه تنها سازه‌هایی بلند، بلکه ابزاری برای برندسازی جهانی دبی بوده‌اند.

برج خلیفه: نماد مهندسی در اوج

برج خلیفه با ارتفاع خیره‌کننده 828 متر، بلندترین سازه ساخته شده به دست بشر و نمونه‌ای برجسته از نوآوری‌های مهندسی است. این برج که توسط آدریان اسمیت از شرکت معماری اسکیدمور، اوینگز و مریل (SOM) طراحی شده، از معماری اسلامی و گل صحرایی "هیمنوکالیس" الهام گرفته است.

• سیستم سازه‌ای «هسته مهاربندی شده» (Buttressed Core): پایداری برج خلیفه مدیون سیستم سازه‌ای هوشمندانه‌ای به نام «هسته مهاربندی شده» است. این سیستم شامل یک هسته مرکزی شش‌ضلعی از جنس بتن مسلح است که به عنوان ستون فقرات برج عمل می‌کند و سه بال Y-شکل به آن متصل شده‌اند. این بال‌ها مانند مهاربند عمل کرده و پایداری فوق‌العاده‌ای در برابر نیروهای جانبی و پیچشی ناشی از باد فراهم می‌کنند و وزن سازه را به طور موثر به فونداسیون گسترده آن منتقل می‌کنند.
• مهندسی باد: یکی از بزرگترین چالش‌ها در ساخت چنین سازه مرتفعی، مقابله با نیروی باد بود. طراحی Y-شکل و عقب‌نشینی‌های پله‌ای و مارپیچی برج، جریان باد را "گیج" کرده و از تشکیل گردابه‌های هوایی قدرتمند که می‌توانند باعث لرزش سازه شوند، جلوگیری می‌کند. بیش از 40 آزمایش تونل باد برای بهینه‌سازی طراحی و تضمین پایداری سازه در برابر بادهای شدید انجام شد. این رویکرد به برج اجازه می‌دهد تا بدون نیاز به سیستم‌های میرایی اضافی، پایدار بماند.
• فناوری پیشرفته پمپاژ بتن: برای ساخت برج خلیفه، مهندسان مجبور بودند بتن با مقاومت بالا (تا 80 مگاپاسکال) را به ارتفاعی بی‌سابقه پمپاژ کنند. این پروژه رکورد جهانی پمپاژ عمودی بتن به ارتفاع 606 متر را به نام خود ثبت کرد. برای مقابله با گرمای شدید دبی که باعث سفت شدن سریع بتن می‌شد، عملیات بتن‌ریزی اغلب در شب و با افزودن یخ به مخلوط بتن انجام می‌گرفت. برای این کار از یکی از قوی‌ترین پمپ‌های بتن جهان با فشار نزدیک به 200 بار استفاده شد.

برج‌های شاخص دیگر

برج‌هایی مانند مارینا 101، برج پرنسس و برج کایان با طراحی مارپیچ خود، دبی را به پایتخت آسمان‌خراش‌های مسکونی جهان تبدیل کرده‌اند.

اقتصاد غیرنفتی: ستون‌های رشد فراتر از نفت

برخلاف تصور عمومی، امروزه نفت خام کمتر از 1٪ از تولید ناخالص داخلی (GDP) دبی را تشکیل می‌دهد. اقتصاد این شهر بر پایه تنوع‌بخشی و تمرکز بر بخش‌های غیرنفتی استوار است. دولت با سیاست‌هایی مانند ایجاد مناطق آزاد تجاری، ارائه ویزاهای بلندمدت (ویزای طلایی) و انعقاد قراردادهای مشارکت اقتصادی جامع (CEPA)، رشد این بخش‌ها را تقویت کرده است.

• تجارت و لجستیک: این بخش با سهمی مجموعاً حدود 38٪ (26٪ تجارت عمده و خرده‌فروشی و 12٪ حمل‌ونقل و لجستیک)، بزرگ‌ترین بخش اقتصاد دبی است. موقعیت استراتژیک و زیرساخت‌هایی مانند بندر جبل علی و فرودگاه بین‌المللی دبی، این شهر را به یک قطب تجارت جهانی تبدیل کرده‌اند.
• خدمات مالی و املاک: بخش خدمات مالی با تأسیس "مرکز مالی بین‌المللی دبی" (DIFC) حدود 10٪ از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد. بخش املاک و مستغلات نیز با سهمی حدود 7٪، نقشی حیاتی در جذب سرمایه‌گذاری خارجی ایفا می‌کند.
• گردشگری: این بخش با سهمی حدود 5٪ از تولید ناخالص داخلی (آمار 2018)، یکی از ارکان اصلی اقتصاد است. سرمایه‌گذاری عظیم در جاذبه‌های منحصر به فرد مانند دبی مال، اسکی دبی و برگزاری رویدادهای جهانی مانند اکسپو 2020، به رشد پایدار این بخش کمک کرده است.

بافت اجتماعی و فرهنگی: شهری جهان‌وطن با ریشه‌های سنتی

دبی نمونه‌ای بارز از یک شهر جهان‌وطن است که در آن بیش از 200 ملیت در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند. این تنوع، هم فرصت‌ها و هم چالش‌هایی را برای حفظ هویت ملی اماراتی به همراه داشته است.

• ساختار جمعیتی: بیش از 85٪ از جمعیت دبی را مهاجران تشکیل می‌دهند و شهروندان بومی اماراتی تنها حدود 10 تا 15 درصد جمعیت هستند. بزرگ‌ترین جوامع مهاجر از هند، پاکستان، بنگلادش و فیلیپین هستند. این ساختار منجر به عدم توازن جنسیتی نیز شده است، به طوری که تعداد مردان به دلیل حضور بالای کارگران مهاجر، بسیار بیشتر از زنان است.
• تعادل بین سنت و مدرنیته:
  • حفظ هویت ملی: دولت با سرمایه‌گذاری در بازسازی محله‌های تاریخی مانند الفهیدی (بستکیه)، تأسیس موزه‌ها و ترویج ارزش‌های سنتی مانند مهمان‌نوازی، بر حفظ هویت اماراتی تأکید دارد.
  • پذیرش فرهنگ‌های جهانی: دبی با آغوش باز پذیرای فرهنگ‌های مختلف بوده است. زبان انگلیسی به عنوان زبان اصلی ارتباطات عمل می‌کند. چارچوب قانونی، ضمن استواری بر اصول اسلامی، با رویکردی منعطف برای جمعیت غیرمسلمان طراحی شده و با اجرای قوانین شفاف برای همه، تعادل اجتماعی را حفظ می‌کند.

پنجره‌ای به سوی آینده: از قاب گذشته تا چشم‌انداز 2040

دبی شهری است که گذشته خود را گرامی می‌دارد و همزمان با جسارت به سوی آینده گام برمی‌دارد. این نگاه دوگانه در سازه‌های نمادین و طرح‌های استراتژیک آن به خوبی مشهود است.

• قاب دبی: سازه شگفت‌انگیز قاب دبی مانند یک پل نمادین، دبی قدیم را به دبی جدید متصل می‌کند و داستان تحول شهر را در یک قاب به نمایش می‌گذارد.

موزه آینده: دروازه‌ای به سوی فردا

در سوی دیگر، موزه آینده که از سوی بسیاری به عنوان یکی از زیباترین ساختمان‌های جهان توصیف شده، به جای گذشته، بر آینده‌های ممکن تمرکز دارد. این بنای 77 متری که در 22 فوریه 2022 افتتاح شد، یک شگفتی معماری و مهندسی است که توسط شرکت معماری "کیلا دیزاین" و گروه مهندسی "بورو هپول" طراحی و اجرا شده است.

• نوآوری‌های معماری و مهندسی:

  • طراحی و ساختار: طراحی منحصر به فرد موزه به شکل یک چنبره (Torus) یا بیضی نامتقارن نقره‌ای درخشان است. برجسته‌ترین ویژگی مهندسی آن، ساختار کاملاً بدون ستون در فضای داخلی است که با استفاده از یک اسکلت فولادی پیچیده متشکل از 2400 تیر متقاطع مورب (diagrid) ممکن شده است. ساخت این سازه پیچیده با کمک فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند مدل‌سازی اطلاعات ساختمان (BIM) و طراحی پارامتریک صورت گرفته است.
  • نمای فولادی و خوشنویسی: نمای خارجی از 1024 قطعه فولاد ضد زنگ ساخته شده که هر کدام شکلی منحصربه‌فرد دارند و با کمک ربات‌ها تولید شده‌اند تا انحنای بی‌نقص ساختمان را شکل دهند. این پنل‌ها که 17,600 متر مربع را پوشش می‌دهند، به عنوان پنجره نیز عمل می‌کنند. بر روی نما، سه جمله از اشعار شیخ محمد بن راشد آل مکتوم با هنر خوشنویسی عربی اثر هنرمند اماراتی، متار بن لاحج، حک شده است.

• مفهوم و نمادگرایی طراحی: طراحی موزه از سه عنصر اصلی تشکیل شده است :

  1. تپه سبز: نماد "زمین"، پایداری و ریشه‌دار بودن در طبیعت.
  2. ساختمان درخشان: سازه بیضی‌شکل، نماد "بشریت" و توانایی آن در خلاقیت و نوآوری.
  3. فضای خالی مرکزی (The Void): حفره بیضی‌شکل، نماد "آینده ناشناخته" و فرصت‌های بی‌پایانی است که در انتظار کشف شدن هستند.

• معنای خوشنویسی‌ها: این سه جمله الهام‌بخش، فلسفه موزه را بازتاب می‌دهند :

  • «ما صدها سال زندگی نخواهیم کرد، اما می‌توانیم چیزی خلق کنیم که صدها سال دوام بیاورد.»
  • «آینده متعلق به کسانی است که می‌توانند آن را تصور کنند، طراحی کنند و به اجرا درآورند. آینده چیزی نیست که منتظرش بمانید، بلکه چیزی است که آن را خلق می‌کنید.»
  • «راز تجدید حیات، توسعه تمدن و پیشرفت بشر در یک کلمه خلاصه می‌شود: نوآوری.»

• فلسفه و نمایشگاه‌های دائمی: موزه آینده یک «موزه زنده» است که هدف آن تبدیل شدن به بستری برای شکل‌دهی به آینده است. نمایشگاه‌های دائمی آن در پنج طبقه، بازدیدکنندگان را به سفری در سال 2071 می‌برند :

  • طبقه پنجم: ایستگاه فضایی امید (OSS Hope): تجربه‌ای شبیه‌سازی شده از سفر به فضا و بهره‌برداری از منابع فضایی.
  • طبقه چهارم: مؤسسه شفا (Heal Institute): کاوش در یک جنگل آمازون دیجیتال و تمرکز بر آینده اکوسیستم‌ها و تنوع زیستی.
  • طبقه سوم: الواحة (Al Waha): فضایی برای سلامت و تندرستی و ارتباط دوباره با حواس به دور از فناوری.
  • طبقه دوم: فردا، امروز (Tomorrow Today): نمایش فناوری‌های نوظهور که در آینده نزدیک زندگی را متحول خواهند کرد.
  • طبقه اول: قهرمانان آینده (Future Heroes): فضای بازی تعاملی برای کودکان جهت تشویق به خلاقیت و حل مسئله.

طرح جامع شهری دبی 2040: ساختن بهترین شهر جهان برای زندگی

در مارس 2021، شیخ محمد بن راشد آل مکتوم از طرح جامع شهری دبی 2040 رونمایی کرد که هفتمین طرح توسعه شهری از سال 1960 و یک نقشه راه استراتژیک برای دو دهه آینده است. این طرح با شعار «بهترین شهر برای زندگی در جهان»، جاه‌طلبی دبی را از ساخت سازه‌های فیزیکی به سمت ارتقای کیفیت زندگی و توسعه پایدار سوق می‌دهد. این طرح برای مدیریت رشد جمعیت پیش‌بینی شده از 3.3 میلیون به 5.8 میلیون نفر تا سال 2040 طراحی شده است.

اهداف اصلی: توسعه انسان‌محور و پایدار

• ارتقای کیفیت زندگی: این طرح انسان‌محور، رفاه، سعادت و ثبات مردم را در اولویت قرار می‌دهد.
• توسعه پایدار: با هدف کاهش انتشار کربن و ترویج سبک زندگی سالم، پایداری زیست‌محیطی در مرکز توجه قرار دارد.
• تقویت اقتصاد: جذب سرمایه‌گذاری خارجی و تقویت فعالیت‌های اقتصادی در بخش‌های جدید از اهداف کلیدی است.
• حفظ میراث فرهنگی: حفاظت از میراث فرهنگی و تقویت وابستگی شهروندان به محله‌های قدیمی‌تر نیز مورد تأکید است.

استراتژی‌های کلیدی:

• افزایش فضاهای سبز و عمومی: یکی از برجسته‌ترین اهداف، دو برابر کردن مساحت فضاهای سبز و پارک‌های عمومی و افزایش 400 درصدی طول سواحل عمومی است. بر اساس این طرح، 60 درصد از کل مساحت دبی به مناطق حفاظت‌شده طبیعی اختصاص خواهد یافت. کریدورهای سبز نیز برای تسهیل حرکت عابران پیاده و دوچرخه‌سواران ایجاد می‌شود.
• توسعه حمل‌ونقل و مفهوم "شهر 20 دقیقه‌ای": این طرح با هدف تشویق به حمل‌ونقل پایدار، مفهوم "شهر 20 دقیقه‌ای" را معرفی می‌کند؛ به این معنا که ساکنان بتوانند 80 درصد از نیازهای روزانه خود را با 20 دقیقه پیاده‌روی یا دوچرخه‌سواری تأمین کنند. هدف‌گذاری شده است که 55 درصد جمعیت در فاصله 800 متری از ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی ساکن شوند.
• ایجاد جوامع یکپارچه و کارآمد: طرح بر توسعه پنج مرکز شهری اصلی تمرکز دارد: دیره و بر دبی (میراث)، داون‌تاون و بیزینس بی (مالی)، دبی مارینا و JBR (گردشگری)، مرکز اکسپو 2020 (نمایشگاهی و لجستیک) و واحه سیلیکون دبی (فناوری). همچنین، زمین‌های اختصاص یافته به مراکز بهداشتی و آموزشی 25 درصد و مناطق توریستی 134 درصد افزایش می‌یابد.
• پایداری، حفظ میراث و امنیت غذایی: این طرح شامل تدوین قوانین شهرسازی پایدار، الزام به استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و ترویج کشاورزی شهری برای افزایش امنیت غذایی است. همچنین، تأمین مسکن مقرون‌به‌صرفه برای همه گروه‌های درآمدی از اولویت‌های آن است.

خلاصه

دبی، شهری که با آسمان‌خراش‌هایش ابرها را لمس می‌کند، گواهی بر قدرت چشم‌انداز و اراده انسان است. این شهر که زمانی تنها یک دهکده صید مروارید بود، با رهبری آینده‌نگر شیخ راشد بن سعید آل مکتوم و تصمیمات استراتژیک او مانند لایروبی خور دبی و ساخت بندر و منطقه آزاد جبل علی، پایه‌های یک اقتصاد متنوع و غیرنفتی را بنا نهاد. این میراث توسط شیخ محمد بن راشد آل مکتوم با اجرای پروژه‌های نمادین و برندسازی جهانی ادامه یافت. سازه‌هایی چون برج خلیفه، با سیستم سازه‌ای «هسته مهاربندی شده» و مهندسی باد پیشرفته، و موزه آینده، با طراحی چنبره‌ای بدون ستون و نمای خوشنویسی شده، اوج این جاه‌طلبی مهندسی را به نمایش می‌گذارند. با وجود چالش‌هایی مانند تأثیر بحران مالی 2008 بر پروژه جزایر جهان و انتقادات زیست‌محیطی، دبی با تکیه بر اقتصاد غیرنفتی خود که در آن نفت کمتر از 1٪ تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد و بخش‌هایی چون تجارت و لجستیک (38٪) و خدمات مالی (10٪) پیشتاز هستند، به رشد خود ادامه داده است. این شهر با مدیریت تعادل میان جمعیت عمدتاً مهاجر (بیش از 85٪) و حفظ هویت سنتی اماراتی، مدلی منحصر به فرد از یک کلان‌شهر جهانی را به نمایش گذاشته است. اکنون، با طرح جامع شهری دبی 2040، این جاه‌طلبی وارد فصلی نوین شده و با تمرکز بر پایداری، کیفیت زندگی و توسعه انسان‌محور، به دنبال تبدیل شدن به «بهترین شهر جهان برای زندگی» است. این طرح با اهدافی چون دو برابر کردن فضاهای سبز، ایجاد مفهوم "شهر 20 دقیقه‌ای" و اختصاص 60٪ از مساحت شهر به مناطق حفاظت‌شده طبیعی، آینده‌ای پایدار و باکیفیت را برای نسل‌های بعد ترسیم می‌کند.