سوغات بوشهر؛ از بوشهر چی بخریم؟ - اکسپرس بلاگ

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

خوراکی‌های خوش‌طعم بوشهری: میراث نخل، دریا و تاریخ

موقعیت جغرافیایی و اقلیمی بوشهر، خوراکی‌های آن را عمیقاً با خرما، محصولات دریایی و تاریخ تجارت ادویه پیوند زده است. این خوراکی‌ها نه تنها طعمی بهشتی دارند، بلکه سرشار از انرژی و خواص غذایی هستند.

محصولات نخلستان: شیرینی زندگی

نخلستان‌های وسیع بوشهر، منبع اصلی بسیاری از سوغاتی‌های خوشمزه این استان هستند.

• خرما و فرآورده‌های آن: بوشهر به داشتن خرماهای مرغوب و باکیفیت شهرت دارد. خرمای کبکاب که یکی از بهترین خرماهای صادراتی ایران است، در این منطقه به وفور یافت می‌شود. انواع دیگری مانند خرمای زاهدی، خاصویی و پیارم نیز در بازارهای بوشهر موجود است. علاوه بر خود خرما، فرآورده‌های آن مانند شیره خرما، سرکه خرما و لواشک خرما نیز سوغاتی‌های بسیار محبوبی هستند.
• خارک: خارک، که به خرمای نرسیده گفته می‌شود، طعمی شیرین و کمی گس دارد و یکی از خوراکی‌های محبوب جنوب است.
• پنیر نخل (غاپ): مروارید سفید نخلستان: پنیر نخل یا "غاپ" در گویش محلی، یکی از کمیاب‌ترین، مغذی‌ترین و ارزشمندترین سوغات خوراکی بوشهر است. این ماده سفیدرنگ، ترد و خوشمزه از قلب و بخش میانی سر درخت نخل به دست می‌آید.
  • نحوه استخراج: استخراج پنیر نخل فرآیندی حساس است که معمولاً به قربانی شدن درخت نخل منجر می‌شود. نخل‌داران سر درخت را قطع کرده و برگ‌ها و الیاف آن را جدا می‌کنند تا به مغز شیری‌رنگ و ترد آن برسند. این بخش در واقع مریستم انتهایی (سلول‌های بنیادی) درخت است که عامل رشد آن محسوب می‌شود. به همین دلیل، معمولاً این کار روی نخل‌هایی انجام می‌شود که عمر ثمردهی‌شان به پایان رسیده است. در فرهنگ محلی، پیشکش کردن پنیر نخل به مهمان، نشانه نهایت احترام و مهمان‌نوازی است.
  • طعم، بافت و خواص: پنیر نخل طعمی ملایم، شیرین و کمی گس، و بافتی ترد، لطیف و آبدار شبیه به نارگیل دارد. این ماده غذایی سرشار از فیبر، مواد معدنی (پتاسیم، آهن، روی) و ویتامین‌ها (C و گروه B) است و در عین حال چربی و قند کمی دارد. در طب سنتی برای تقویت قوای جسمی، درمان کم‌خونی و کمک به سلامت سیستم عصبی استفاده می‌شود.
  • نحوه مصرف: پنیر نخل عمدتاً به صورت خام و تازه مصرف می‌شود. می‌توان آن را به تنهایی، با عسل یا شیره خرما، یا به صورت خرد شده در سالاد میل کرد.

انواع حلوا و شیرینی: طعم شیرین جنوب

زنان هنرمند بوشهری با استفاده از خرما و دیگر مواد اولیه محلی، حلواها و شیرینی‌های بی‌نظیری تهیه می‌کنند.

• حلوا راشی (حلوا ارده): این حلوا که از ترکیب شیره خرما و ارده (عصاره کنجد) تهیه می‌شود، بسیار مقوی و لذیذ است و به عنوان صبحانه یا میان‌وعده مصرف می‌شود.
• حلوا پَسکی (پُسکی): این حلوای محلی که به‌ویژه در برازجان رایج است، طعمی منحصربه‌فرد دارد و به دلیل فرآیند پخت و مواد اولیه‌اش از سایر حلواهای خرمایی متمایز می‌شود.
  • فرآیند تهیه: برای تهیه این حلوا از خرمای کاملاً رسیده و شیره‌دار مانند کبکاب استفاده می‌شود. ابتدا خرما را در آب خیسانده تا پوست و هسته آن جدا شود، سپس در روغن تفت می‌دهند تا نرم و یکدست گردد. در ادامه، آرد گندم تفت‌داده‌شده و ادویه‌هایی چون دارچین و زنجبیل به آن اضافه می‌شود.
  • وجه تمایز: ویژگی اصلی این حلوا، افزودن ماست در مرحله پایانی است. ماست به حلوا بافتی نرم و لطیف می‌بخشد و طعم ترش ملایم آن، شیرینی زیاد خرما را متعادل می‌کند. همچنین، شیرینی حلوای پسکی کاملاً طبیعی و حاصل از خود خرماست و هیچ‌گونه شکر یا شیره‌ای به آن اضافه نمی‌شود.
• رنگینک: یکی از معروف‌ترین دسرهای بوشهر، رنگینک است که از ترکیب خرما، گردو، آرد تفت داده شده و دارچین درست می‌شود. این دسر مقوی طبعی گرم دارد و به ویژه در ماه رمضان بسیار پرطرفدار است.
• لگیمات: این شیرینی که ظاهری شبیه به بامیه دارد، با شیره خرما تهیه می‌شود و طعم شیرین و دلچسب آن، به خصوص برای کودکان، بسیار جذاب است.
• مسقطی: این شیرینی محبوب که بافتی نرم و لطیف دارد، از ترکیب آرد، شکر و گلاب تهیه می‌شود و یک سوغاتی عالی برای دوست‌داران شیرینی‌جات است.

نان‌های سنتی: برکت سفره‌های بوشهری

نان‌های محلی بوشهر نیز بخشی از هویت خوراکی این منطقه هستند که هر کدام طعم و داستان خود را دارند.

• نان گرده: این نان مقوی و خوش‌عطر به دلیل شکل گرد آن به این نام خوانده می‌شود و مهارت پخت آن به عنوان میراث فرهنگی ناملموس به ثبت ملی رسیده است.
  • ترکیبات: شیرینی طبیعی این نان از شیره خرما تأمین می‌شود. خمیر آن با آرد گندم (ترجیحاً سبوس‌دار) و ترکیبی از ادویه‌های محلی معطر مانند زردچوبه، رازیانه، زیره و پودر تخم گشنیز تهیه می‌شود. روی نان نیز با کنجد و سیاه‌دانه پوشانده می‌شود.
  • جایگاه فرهنگی: نان گرده پای ثابت و جدانشدنی سفره‌های افطار و سحر مردم بوشهر در ماه مبارک رمضان است.
• نان کماج: این نان که بافتی شبیه به کیک دارد، حجیم و خوش‌طعم است و در فصل زمستان محبوبیت بیشتری پیدا می‌کند.
• نان بَل بَل: نانی نازک و سنتی که با آرد، خرما و گاهی سبزیجات محلی تهیه می‌شود و گزینه‌ای عالی برای یک سوغاتی سالم و متفاوت است.

ادویه‌های محلی: روح آشپزی جنوب

بوشهر به دلیل موقعیت استراتژیک بندری، از دیرباز دروازه ورود ادویه‌ها از شرق به ایران بوده و این پیشینه، آشپزی این منطقه را با طعم‌های تند، گرم و پرادویه گره زده است. این ادویه‌ها که حاصل تجربه سالیان دراز مادران بوشهری است، از اصلی‌ترین سوغات خوراکی این استان محسوب می‌شوند.

• ادویه خورشتی (قاطق): این ادویه پیچیده و معطر که گاهی تا 26 نوع ترکیب مختلف دارد، به طور ویژه برای انواع خورش‌ها استفاده می‌شود. ترکیبات آن شامل هل، میخک، زردچوبه، پاپریکا، تخم گشنیز، دارچین، زنجبیل، فلفل سیاه، فلفل قرمز و ادویه‌ای خاص به نام «خسرو دار» است. این ادویه بوی نامطبوع گوشت و مرغ را از بین برده و رنگ و لعاب فوق‌العاده‌ای به غذاهایی مانند قیمه بوشهری و انواع قلیه می‌دهد.
• ادویه ماهی و میگو: ترکیبی ویژه برای غذاهای دریایی که معمولاً شامل فلفل قرمز تند، زردچوبه، پودر گشنیز و سیر است. این ادویه طعم بی‌نظیری به قلیه ماهی، ماهی شکم‌پر و میگو پلو می‌بخشد.
• تمبر هندی: هرچند یک ادویه نیست، اما به عنوان یک طعم‌دهنده کلیدی و ترش‌مزه، جزء جدایی‌ناپذیر غذاهایی مانند قلیه ماهی و از سوغات محبوب بوشهر است.

ارمغان خلیج فارس

نزدیکی به دریا باعث شده تا ماهی و میگوی تازه یکی از اصلی‌ترین سوغات بوشهر باشد. در بازار ماهی‌فروشان بوشهر می‌توانید انواع ماهی‌های خوش‌طعم جنوب مانند شیر، سنگسر و هامور و همچنین میگوهای باکیفیت را تهیه کنید.

صنایع دستی بوشهر: هنر جاری در زندگی

هنر در بوشهر با زندگی روزمره مردم درآمیخته است. صنایع دستی این منطقه که اغلب از مواد اولیه بومی ساخته می‌شوند، یادگاری‌هایی ماندگار و ارزشمند از سفر شما خواهند بود.

گبه و گلیم: روایت ذهنی طبیعت بر دار قالی

گبه و گلیم بوشهر از مشهورترین و اصیل‌ترین صنایع دستی این استان هستند که شهرت جهانی دارند. این دست‌بافته‌ها بازتابی از زندگی، طبیعت و رویاهای زنان و دختران عشایر و روستایی منطقه است.

• ویژگی‌های منحصربه‌فرد گبه:
  • بافت ذهنی: بارزترین ویژگی گبه بوشهر، بافت آن از روی ذهن و بدون استفاده از نقشه از پیش آماده شده است. بافنده، نقوش را بداهه و با الهام از محیط اطراف و تصورات خود بر دار پیاده می‌کند.
  • طرح‌های ساده و بی‌آلایش: نقوش گبه‌ها اغلب ساده، هندسی و شبیه به نقاشی‌های کودکان هستند. این طرح‌ها از عناصر طبیعت مانند درختان، پرندگان، حیوانات و چادرهای عشایری الهام گرفته شده‌اند.
  • بافت و رنگ: گبه دارای پرزهای بلند (تا سه سانتی‌متر) و بافتی درشت است که آن را به زیراندازی بسیار نرم و گرم تبدیل می‌کند. گبه‌های سنتی اغلب خودرنگ و با استفاده از رنگ‌های طبیعی پشم (سفید، قهوه‌ای، خاکستری) بافته می‌شوند.
• نقوش و طرح‌ها: از طرح‌های مشهور گبه می‌توان به طرح شیری (نقش شیر)، خشتی (قاب‌های مربع شکل)، درختی و لنگر اشاره کرد. گلیم‌های بوشهر نیز با طرح‌های هندسی متنوع و رنگ‌های شاد مانند نقش حوض، آیینه گل و چنگ شناخته می‌شوند.

هنر لنج‌سازی (گلافی) و ماکت‌های چوبی

هنر ساخت لنج‌های چوبی که در گویش محلی «گلافی» نامیده می‌شود، قدیمی‌ترین و مهم‌ترین صنعت دستی بوشهر است که با تاریخ دریانوردی منطقه گره خورده و در فهرست میراث ناملموس یونسکو به ثبت رسیده است. اگرچه ساخت لنج‌های بزرگ رو به فراموشی است، اما هنر ساخت ماکت‌های چوبی لنج به عنوان یک سوغات نفیس و نمادی از فرهنگ ساحل‌نشینان زنده مانده است. این ماکت‌های ظریف اغلب از چوب‌های باارزش و مقاوم ساخته می‌شوند.

عبابافی: هنر نفیس پشم شتر

عبای شتری بوشهر، به ویژه محصول روستای کردوان، یکی از نفیس‌ترین صنایع دستی ایران است که قدمتی چند صد ساله دارد و در فهرست آثار ملی ثبت شده است. این عباها از کرک نرم و خالص پشم شتر بافته شده و کاملاً خودرنگ هستند. تمام مراحل تولید، از ریسندگی نخ تا بافت نهایی، با دست انجام می‌شود که هر قواره را به یک اثر هنری منحصربه‌فرد تبدیل می‌کند.

سایر صنایع دستی برجسته

• حصیربافی (پیش‌بافی): به لطف نخلستان‌های فراوان، هنرمندان محلی با برگ درخت نخل (که در گویش محلی «پیش» نام دارد) محصولاتی زیبا و کاربردی می‌بافند. این هنر که عمدتاً توسط زنان انجام می‌شود، شامل محصولات متنوعی با نام‌های محلی است :
  • تویزه (Tovizeh): سبدی گرد و بشقاب‌مانند برای نگهداری نان.
  • تَک (Tak): نوعی زیرانداز حصیری باریک که برای پوشش سقف کپرها نیز استفاده می‌شود.
  • محصولات دیگر: مُغرَف (زنبیل کوچک)، سِپَک (ظرفی برای پاک کردن غلات)، کَندَه (ظرف نگهداری میوه)، چاکان (سبد جمع‌آوری خرما)، بادبزن و کلاه حصیری.
  • کپوبافی: نوعی حصیربافی که در آن با پیچیدن برگ نخل به دور گیاهی به نام «کِرتَک»، ظروف دردار و بدون در می‌سازند.
• گرگوربافی: از قعر دریا تا ویترین سوغات: گرگور در اصل یک قفس ماهیگیری گنبدی‌شکل است که برای صید ماهیانی چون هامور و سنگسر استفاده می‌شود.
  • فرآیند بافت: این هنر دشوار با سیم‌های مفتولی گالوانیزه انجام می‌شود. بافنده سیم‌ها را با دست به هم می‌بافد تا بدنه شبکه‌ای شکل بگیرد. بخش کلیدی آن ورودی قیفی‌شکل (دَم) است که به ماهی اجازه ورود می‌دهد اما راه خروج را بر او می‌بندد.
  • به عنوان سوغات: امروزه هنرمندان گرگورها را در ابعاد کوچکتر به عنوان اشیاء تزئینی و نمادی از زندگی ساحلی تولید می‌کنند که سوغاتی خاص و منحصربه‌فرد محسوب می‌شود.
• سفالگری: هنر رو به فراموشی خاک و آتش: سفالگری در بوشهر پیشینه‌ای کهن دارد که به دوره هخامنشیان بازمی‌گردد.
  • مراکز و تاریخچه: کنگان به دلیل خاک رس مرغوب و دشتستان (برازجان) از مراکز اصلی این هنر بوده‌اند. در جنگ جهانی اول، ظروف سفالی از اقلام صادراتی کنگان محسوب می‌شد. با این حال، این هنر امروزه در فهرست رشته‌های در حال فراموشی استان قرار دارد.
  • ویژگی‌ها: محصولات شامل ظروف کاربردی مانند حُبانه (ظرف بزرگ آب)، کشک‌ساب و کوزه قلیان (چِلیم) است. ویژگی شاخص آن، استفاده از «نقش کنده» با طرح‌های تجریدی گل‌های پنج‌پر و هفت‌پر و نقوش هندسی است. برخلاف انتظار، نقوش دریایی مانند لنج و ماهی در سفالگری سنتی این منطقه رایج نیست.
• صنایع دستی دریایی: هنرمندان بوشهری با استفاده از صدف، گوش‌ماهی، استخوان آبزیان و مرجان، اشیاء تزئینی و زیورآلات زیبایی خلق می‌کنند که یادآور سواحل خلیج فارس است. این محصولات شامل انواع مجسمه، عروسک، تابلوهای تزئینی و جعبه‌های جواهر است.

از کجا سوغات بخریم؟

برای خرید این سوغاتی‌های جذاب، می‌توانید به مراکز خرید و بازارهای مختلف بوشهر سر بزنید:

• بازار قدیم بوشهر (بازار صفا): این بازار تاریخی بهترین مکان برای خرید انواع صنایع دستی، خرما، ادویه‌جات و حلواها است.
• بازار ماهی‌فروشان: برای خرید ماهی و میگوی تازه و تجربه هیاهوی صیادان، حتماً به این بازار سر بزنید.
• پاساژ نادر و پاساژ توحید: در این مراکز خرید می‌توانید انواع خرما، حلواهای معروف و پارچه‌های محلی را پیدا کنید.
• فروشگاه‌های تخصصی سوغات: فروشگاه‌هایی مانند "سوغات سرای بوشهر" به طور تخصصی انواع خوراکی‌ها و صنایع دستی منطقه را عرضه می‌کنند.

خلاصه

بوشهر، شهری با سوغاتی‌های متنوع و اصیل، دو دسته اصلی از یادگاری‌ها را به مسافران خود هدیه می‌دهد: خوراکی‌ها و صنایع دستی.

در بخش خوراکی‌ها، محصولات وابسته به نخلستان‌ها مانند خرما (به‌ویژه نوع کبکاب)، شیره خرما، رنگینک و پنیر نخل (یک خوراکی کمیاب و مغذی) جایگاه ویژه‌ای دارند. حلواهای محلی مانند حلوای پسکی که با افزودن ماست طعمی منحصربه‌فرد دارد، از دیگر گزینه‌های جذاب است. اما شاخص‌ترین سوغات خوراکی این استان، ادویه‌های ترکیبی آن است؛ به‌خصوص ادویه خورشتی (قاطق) و ادویه ماهی و میگو که روح آشپزی جنوبی را در خود دارند. همچنین، ماهی و میگوی تازه و نان گرده (نان سنتی ماه رمضان) از مهم‌ترین سوغات این شهر ساحلی است.

در حوزه صنایع دستی، گبه و گلیم با شهرت جهانی که ویژگی اصلی آن بافت ذهنی و بدون نقشه است، از ارزشمندترین سوغات‌ها به شمار می‌رود. در کنار آن، ماکت‌های چوبی لنج (برگرفته از هنر کهن «گلافی»)، عبای نفیس پشم شتر، و محصولات حصیربافی با نام‌های محلی چون تویزه و تَک، نمادی از زندگی بومی منطقه هستند. گرگورهای تزئینی (قفس‌های ماهیگیری که به سوغات تبدیل شده‌اند) و سفالگری با نقوش کنده‌کاری شده و تاریخی کهن، از دیگر هنرهای دستی برجسته این منطقه محسوب می‌شوند.

برای خرید این محصولات، بازار قدیم بوشهر بهترین گزینه برای یافتن کالاهای سنتی مانند ادویه و صنایع دستی است، در حالی که بازار ماهی‌فروشان مرکز اصلی عرضه غذاهای دریایی تازه می‌باشد.