سفر به غار کیارام: گنجینه ای از دوران پارینه سنگی در قلب گلستان و چالش های حفاظتی امروز
به گزارش اکسپرس بلاگ، غار کیارام، یکی از برجستهترین جاذبههای تاریخی و طبیعی استان گلستان، به عنوان قدیمیترین غار مسکونی شناختهشده در تمام شمال ایران، از اهمیت باستانشناسی فوقالعادهای برخوردار است. این غار که در دل مناظر سرسبز و جنگلی منطقه پنهان شده، پنجرهای به سوی زندگی انسانهای نخستین (احتمالاً نئاندرتالها) در حدود 100 هزار سال پیش میگشاید و اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ کهن این سرزمین ارائه میدهد. این اثر در تاریخ 10/3/1379 با شماره 2722 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.
موقعیت جغرافیایی، دسترسی و نامها
غار کیارام در شرق استان گلستان، در حوزه شهرستان گالیکش واقع شده است. برای دسترسی به این اثر باستانی، باید به 6 کیلومتری شرق روستای "فرنگ" از توابع دهستان فارسیان سفر کرد. مسیر دسترسی به غار به دلیل نزدیکی به روستا و جاده، نسبتاً آسان است. در مقابل دهانه ورودی غار، یک رودخانه فصلی جریان دارد که بستر آن حدود هفت متر پایینتر از کف غار قرار دارد. اطراف غار را پوشش جنگلی انبوه و متراکمی فرا گرفته که بر زیبایی و جذابیت طبیعی این مکان میافزاید.
نامهای غار و ریشه آنها
این محوطه باستانی با چندین نام شناخته میشود که هر یک داستانی در پس خود دارند:
- غار کیارام: این نام توسط هیئت باستانشناسی دانشگاه کمبریج در سال 1342 بر روی غار گذاشته شد، زیرا آنها از طریق روستایی به همین نام به غار دسترسی پیدا کرده بودند. در گزارشهای اولیه، این غار با عنوان کیارام 1 ثبت شده است.
- غار وسط دل دل: این نام، رایجترین نام محلی غار است. اگرچه اطلاعاتی درباره ریشه و معنای دقیق این نام در دست نیست، اما به احتمال زیاد به دلیل نزدیکی غار به روستای «پادُلدُل» یا «پی دلدل»، این نامگذاری صورت گرفته است.
- دره چفت: این نام نیز یکی دیگر از اسامی محلی غار است که توسط اهالی روستای «براین» استفاده میشده است.
اهمیت تاریخی و باستانشناسی
شهرت اصلی غار کیارام به دلیل قدمت بسیار زیاد و یافتههای باستانشناسی منحصربهفرد آن است.
کشف و کاوشها
- پروژه دانشگاه کمبریج (1342): این مکان باستانی برای اولین بار در تابستان سال 1342 خورشیدی (1964 میلادی) توسط هیئت باستانشناسی دانشگاه کمبریج به سرپرستی پروفسور چارلز مکبورنی شناسایی و مورد گمانهزنی قرار گرفت. هدف اصلی این پروژه، شناسایی محوطههای جدید دوره پارینهسنگی در گستره وسیعی بین بابل و مشهد بود. این هیئت بر اساس این فرضیه کار میکرد که سواحل جنوبی دریای خزر میتوانسته یکی از مسیرهای اصلی مهاجرت انسانهای پیش از تاریخ از غرب به سمت آسیای مرکزی باشد. در طی این بررسیها، 25 دهانه غار و پناهگاه صخرهای شناسایی شد که از میان آنها، 10 دهانه ارزش کاوش داشتند و غار کیارام مهمترین آنها بود.
- غار کیارام دو: مکبورنی در نزدیکی غار اصلی، محوطه دیگری را با نام «کیارام دو» شناسایی کرد، اما یافتههای آن بسیار ناچیز و محدود به دو قطعه فسیل استخوان و چند تکه سنگ چخماق بود.
- بررسی هیئت ایرانی (1379): در سال 1379، هیئتی ایرانی به سرپرستی جبرئیل نوکنده نیز بررسیهایی در این غار انجام داد که یافتههای پیشین را تأیید کرد.
- سایر غارهای منطقه: کاوشهای بعدی در شهرستان گالیکش به شناسایی 35 غار باستانی دیگر منجر شده است که از مهمترین آنها میتوان به غارهای چفت، ثَم و دخمه اشاره کرد که برای آنها نیز قدمتی بیش از 80 هزار سال تخمین زده میشود.
دورههای سکونت و مقایسه با غارهای هوتو و کمربند
کاوشها نشان دادهاند که غار کیارام دارای توالی استقراری از دوره پارینهسنگی میانه تا عصر آهن و دوران اسلامی است. با این حال، هیچ جزئیات دقیقی درباره نوع یافتههای دورههای متاخر (مانند نوع سفالها یا ابزارها) در منابع منتشر نشده است. وجود رگههای سیاه و براق در دهانه غار، گواه استفاده طولانیمدت از آتش و استقرار مداوم در این مکان است.
برای درک بهتر اهمیت کیارام، مقایسه آن با غارهای مشهور هوتو و کمربند در بهشهر ضروری است:
| ویژگی | غار کیارام | غارهای هوتو و کمربند |
|---|---|---|
| دوره زمانی | پارینهسنگی میانه (حدود 100 هزار سال پیش) | فراپارینهسنگی (میانسنگی) و نوسنگی (حدود 12 تا 7 هزار سال پیش) |
| گونه انسانی | مرتبط با انسان نئاندرتال | مرتبط با انسان هوشمند (Homo sapiens) |
| فرهنگ ابزار سنگی | موستری (Mousterian): ابزارهای کوچکتری مانند تراشه، تیزه و خراشندههای جانبی که با تکنیک «لوآلوآ» ساخته شدهاند. | میانسنگی کاسپی (Caspian Mesolithic): صنعتی محلی با ریزتیغهها (microliths)، داسهای اولیه و سوزنهای استخوانی. |
| بقایای جانوری | حیوانات بزرگجثه جنگلی مانند کرگدن، گاو وحشی و گوزن قرمز (مرال). | حیواناتی چون فک دریایی، آهو، بز کوهی و گوسفند و بز وحشی. |
| شیوه زندگی | شکارچی-گردآورندگانی که در محیطی جنگلی و مرطوب، پستانداران بزرگ را شکار میکردند. | شکارچی-گردآورندگانی که علاوه بر شکار، به شدت به منابع غذایی دریایی وابسته بودند و در دورههای بعد به اهلیسازی حیوانات روی آوردند. |
این مقایسه نشان میدهد که کیارام متعلق به یک دنیای کاملاً متفاوت و بسیار قدیمیتر است. ساکنان آن در دورهای با اقلیم و پوشش جانوری متفاوت زندگی میکردند، در حالی که ساکنان هوتو و کمربند هزاران سال بعد، خود را با شرایط جدید پایان عصر یخبندان تطبیق داده بودند.
یافتههای شاخص از دوره پارینهسنگی
- ابزارهای سنگی موستری: ابزارهای سنگی کشفشده که از سنگ چخماق ساخته شدهاند، متعلق به فرهنگ «موستری» هستند. این ابزارها از نظر تکنیک ساخت و ابعاد کوچک، شباهتهای قابل توجهی با یافتههای فرهنگ موستری در غارهای زاگرس و همچنین غار «تشیکتاش» در ازبکستان دارند. این تشابه نشاندهنده وجود ارتباطات فرهنگی گسترده میان جوامع شکارگر-گردآورنده آن عصر است.
- بقایای جانوری و محیط زیست کهن: در این غار بقایای فسیلشده حیواناتی همچون گوزن قرمز (مرال)، گاو وحشی و کرگدن یافت شده است.
- اهمیت بقایای کرگدن: غار کیارام تنها محوطه پارینهسنگی در ایران است که در آن بقایای کرگدن شناسایی شده است.
- تصویری از اقلیم گذشته: وجود این گونههای جانوری، نشاندهنده پوشش گیاهی انبوه، جنگلی و آب و هوای مرطوب در اطراف غار در آن دوران است. به عقیده پروفسور مکبورنی، ساکنان غار احتمالاً در یک دوره میانیخچالی یا یک دوره کوتاه گرم در آخرین عصر یخبندان در این مکان میزیستهاند.
نگاره گردونه مهر و سرنوشت نامعلوم آن
بر روی دیواره صخرهای دهانه غار، یک نگاره حجاری شده از "گردونه مهر" (صلیب شکسته) وجود داشت که در فروردین 1399 (آوریل 2020)، به طرز مرموزی تخریب یا به سرقت رفت. پس از این رویداد، اداره کل میراث فرهنگی گلستان ضمن تأکید بر اینکه اصالت تاریخی این نقش مورد تأیید پژوهشگاه میراث فرهنگی نیست (زیرا در گزارشهای مکبورنی و نوکنده به آن اشاره نشده بود)، اعلام کرد که تخریب ورودی یک اثر ثبت ملی جرم است و متخلفان تحت پیگرد قانونی قرار میگیرند.
وضعیت حفاظتی: از ثبت ملی تا وعدههای بیسرانجام
متأسفانه، وضعیت فعلی حفاظت از این اثر ملی با چالشهای جدی و نگرانکنندهای روبروست.
- آسیب ناشی از کاربری نامناسب: بزرگترین آسیب فعلی، استفاده مستمر از غار به عنوان پناهگاه و آغل برای دامها است. این امر منجر به انباشت حجم زیادی از فضولات حیوانی در کف غار شده که به لایههای باستانشناسی بکر آن آسیب جدی وارد میکند.
- فقدان اقدامات حفاظتی عملی:
- پس از تخریب نگاره گردونه مهر، توجه رسانهها به وضعیت غار جلب شد و مسئولان میراث فرهنگی از منطقه بازدید کرده و به ظرفیت گردشگری آن اذعان نمودند.
- با این حال، هیچ سند یا گزارش رسمی مبنی بر ارائه و اجرای یک "طرح جامع و مشخص برای حفاظت فیزیکی" (شامل پاکسازی کامل، حصارکشی، نصب تابلوهای راهنما و هشداردهنده) و تعیین حریم حفاظتی دقیق برای غار کیارام یافت نشده است.
- اگرچه "آییننامه مدیریت غارهای کشور" در سال 1389 به تصویب هیئت وزیران رسیده و "کارگروه غارشناسی استانی" در گلستان تشکیل شده است ، اما هیچ مصوبهای در خصوص تعیین درجه و حریم حفاظتی غار کیارام در منابع رسمی گزارش نشده است.
- به نظر میرسد اقدامات عملی برای حفاظت از این میراث ارزشمند، فراتر از واکنشهای اولیه و اظهارات کلی نرفته و این محوطه همچنان در برابر تخریبهای انسانی و طبیعی بیدفاع است.
ویژگیهای فیزیکی و گردشگری
غار کیارام علاوه بر ارزش تاریخی، از نظر طبیعی نیز دارای ویژگیهای جالبی است. عمق غار حدود 24 متر و دهانه آن در بلندترین نقطه 2.4 متر است. غار از روشنایی نسبی خوبی برخوردار است و سقف آهکی آن دارای رگههای زمینساختی منحصربهفردی است. این غار به عنوان یکی از قدیمیترین سکونتگاههای بشر در ایران، جاذبهای شگفتانگیز برای علاقهمندان به تاریخ، باستانشناسی و طبیعتگردی است. با این حال، وضعیت حفاظتی نامناسب و فقدان اقدامات محافظتی، هشداری جدی درباره آینده این اثر ملی ارزشمند است.
خلاصه
غار کیارام، واقع در شهرستان گالیکش استان گلستان، یک اثر باستانی و طبیعی برجسته است که به عنوان قدیمیترین غار مسکونی تمام شمال ایران با قدمت حدود 100 هزار سال (دوره پارینهسنگی میانه) شناخته میشود. این غار که در سال 1379 به ثبت ملی رسیده ، در مقایسه با غارهای مشهور دیگر منطقه مانند هوتو و کمربند (با قدمت حدود 12 هزار سال)، به دورهای بسیار کهنتر و شیوهای کاملاً متفاوت از زندگی (شکار پستانداران بزرگ جنگلی) تعلق دارد. یافتههای شاخص آن شامل ابزارهای سنگی موستری، مرتبط با انسان نئاندرتال ، و بقایای جانوری منحصربهفردی چون کرگدن است که در هیچ محوطه پارینهسنگی دیگری در ایران یافت نشده است. با این حال، بزرگترین چالش کنونی این اثر، وضعیت حفاظتی بحرانی آن است؛ استفاده مستمر از غار به عنوان آغل دام آسیب جدی به لایههای باستانشناسی وارد کرده است. علیرغم وجود چارچوبهای قانونی مانند "کارگروه غارشناسی استانی" و توجه رسانهای پس از تخریب نگاره ورودی غار در سال 1399 ، هیچ اقدام عملی مؤثری مانند حصارکشی، پاکسازی یا تعیین حریم حفاظتی برای آن گزارش نشده و این گنجینه تاریخی همچنان در برابر تخریب آسیبپذیر است.